*Mijn afscheid*
Intuïtief liep ik de andere kant op dan we gewoonlijk deden met de groep. We waren voor de derde dag in Varanasi en bijna klaar om terug te vliegen naar Delhi, waar we het eind van onze reis zouden bereiken door India.
Al slingerend door het oude dorp kwam ik uit bij een open veld langs de oever van de rivier, tussen een oude vervallen tempel en een dito verlaten paleisje. Er viel een enorme rust over me en ik ging zitten op een muurtje, uitkijkend over rivier de Ganges. Een man die zijn werkeloze bootje langs de oever had liggen (vanwege de te hoge waterstand) begon te zingen.
Diepe volle klanken in Sanskriet golfden over het water en raakten me. Ik liet de tranen lopen en dacht: “Ik ben al een paar dagen bij de Ganges, de rivier van de dood. Waar mensen naartoe gaan om te sterven, zich te laten cremeren aan de oever en hun overblijfselen in de rivier te gooien. Ik heb ook een geliefde dode te herdenken. Pa. Heb ik iets van hem dat ik in de rivier kan gooien? Een foto? Nee. Die heb ik in Almere gelaten. Maar ik heb wel een kleine witte haarlok die door mijn zus is afgeknipt toen hij lag opgebaard. Die ga ik ophalen in mijn hotelkamer.“.
Ik vroeg aan de man of hij voor Pa wilde zingen en dat wilde hij wel.
Met de haarlok in een klein doosje, kwam ik in de lounge van ons hotel heel toevallig Rajiv tegen. Een Hindoestaanse deelnemer van onze Djosergroep, met wie ik een goede klik had. Ik vroeg of hij met me mee wilde naar de rivier. Op zoek naar zijn Indiase roots had hij voor deze reis gekozen. Voor een vol programma met alle highlights van Noord-India, van het drukke Delhi, de verblindende schoonheid van de Taj Mahal tot aan de rauwe schoonheid van Varanasi.
Terug bij de rivier vroeg de man aan me of ik de woorden “Ohm Shiva, ohm Ganga en ohm Vishnu” wilde zeggen bij het laten vallen van het lokje in het water van de Ganges. Daarna begon hij te zingen en keken Rajiv en ik het lokje na. Het wilde niet met de stroom meegaan in het begin. Het bleef dralen bij de oever om zich daarna over te geven aan de mainstream. Precies zoals hij geleefd heeft. Ik hoor hem commentaar geven alsof hij erbij was: “Moet dat nou een Hindoeïstische plek zijn, Annemarijn. Ik ben overtuigd Christen. Maar je hebt wel een prachtige historische plek voor me uitgezocht. Dat kan ik wél waarderen!“
Een stukje van Pa drijft in de heilige rivier in het land dat een belangrijke rol speelt in mijn leven. Een stukje van Pa is voor altijd bij me als ik India bezoek. Op de kist waarin hij is begraven heb ik de woorden: “Je reist nu altijd met me mee.” geschreven.
*Haar afscheid*
Vier weken geleden was ik weer bij Suzanne aan ’t klussen. Ze vroeg om hulp bij het schilderen van het trapgat en de slaapkamers boven, omdat ze zich klaar voelde om haar huis binnenkort te koop te zetten.
Bij het ontbijt vertelde ik over wat mij in de coronacrisis zo geraakt heeft (zie blog 51 ‘De rijkdom van een crisis’) en dat ik daar nog best last van had. Dat opende voor haar de deur naar haar eigen verhaal: het geen afscheid kunnen nemen van haar partner Ajoub, die vier jaar geleden aan kanker overleed in een aantal weken. Hij kreeg er ook corona bij en dat bemoeilijkte het hele proces nog meer. Toen hij was overleden stond er op de overlijdensakte dat Ajoub was overleden aan corona.
Hij werd verpleegd in de kelder van hun eigen dijkhuis en ze mocht vanwege de maatregelen niet bij hem slapen in een eigen bed. Bezoek dat langskwam was angstig, droeg een mondkapje en bleef maar kort. Toen hij overleden was stond ze alleen bij het graf. De familie hield afstand en durfde haar niet te knuffelen. Ze werd niet getroost.
Susanne neemt nu de tijd om stil te staan bij wat een vertraagd rouwproces is. Daar had ze toen geen tijd voor, omdat ze voor twee tienerzoons moest zorgen. Alle zorgmaterialen moesten worden opgeruimd, werk op school moest doorgaan en de crisis liet ook geen verwerking toe. We zijn nu jaren verder en nu kan ze niet meer om de verwerking heen. Deze is op gang gekomen toen ik haar in januari 2025 op de verjaardag vertelde dat ik ook opruimcoach was en ik een aantal weken later Ajoub’s garage ging opruimen samen met haar. We probeerden dat te doen met hem in gedachten. Ook kleine en grotere reparaties kwamen daarna aan de beurt. We gingen samen naar de laatste film van Bridget Jones (‘Mad about the boy’) waar het thema ‘afscheid’ ons overrompelde. Deze keer gaf ik met klussen de bovenste verdieping en het trapgat een nieuwe kleur.
Susanne vertelde dat haar oudste zoon met zijn vriendin in de kelder waren komen wonen. Op de plek waar zijn vader was overleden.
Ineens werd haar duidelijk dat ze nog niet kón verhuizen. Eerst moest Ajoub de plek krijgen die hij verdiende. Nu zweefde hij als ’t ware nog in de kelder rond en voelde het huis nog niet schoon om verkocht te worden. Omdat Ajoub van Marokkaanse afkomst was, moest hij heel snel begraven worden. Zo snel, dat zijn familie uit Marokko ook niet aanwezig kon zijn. De beide zoons konden het verdriet van hun moeder niet goed aanzien, waardoor Susanne het weg duwde. Het mocht er niet zijn. Ze gaat op zoek naar een afscheidsritueel. Misschien met een imam erbij en met ideeën van haar zoons. Bij een goed afscheid valt er iets op zijn plek, waardoor er ruimte ontstaat voor verder leven.
In het geval van mijn vader, lijkt het verdriet minder schrijnend. Ik hoef niet meer elke keer te huilen als ik aan hem denk. Het is alsof ik met mijn hele wezen weet dat hij deel uitmaakt van mij. Hij heeft mij voor de helft zijn DNA doorgegeven en ik heb dat weer voor de helft aan mijn zoons meegegeven. Bijzonder te realiseren dat we het leven zo steeds doorgeven. Dat mijn voorouders hun DNA aan mij hebben doorgegeven, ook al leven ze niet meer. De meesten heb ik nooit gekend, toch leven ze voort in mij, mijn zus, mijn broers en onze kinderen. Dat werkt in mijn geval heel troostend.
Susanne lijkt zich van nog veel meer dingen bewust te worden. Ze ervaart dat haar huis te groot is, veel zorg en onderhoud behoeft. Deze verantwoordelijkheid weegt flink op haar schouders. Ze vraagt ze zich ook af of ze het werk als schooldirecteur nog wel wil blijven doen. Of ze überhaupt nog wel fulltime mee wil doen in een systeem, dat voor haar bepaalt hoeveel vakantiedagen ze krijgt, wat haar verdienste is, hoe ze haar taken moet invullen en wat de kinderen moeten leren. “Is dit wat ik tot mijn pensionering wil blijven doen? Om pas daarna te gaan te genieten van mijn oude dag?” Mooi om dit proces bij haar te volgen. Dat er een moment komt dat ze thuis is bij zichzelf en ook thuiskomt in een nieuw huis.
Wauw … wat een mooie blog, Annemarijn! Ik voelde deze echt binnenkomen en voelde ook de energie van je vader. Ik kreeg in eerste instantie een brok in mijn keel en daarna een heel fijn en warm gevoel.